Insanligin Besigine Yolculuk (4) - Lalibela

Lalibela'yla ilk defa Fransiz televizyon kanali TV5'deki bir program sayesinde tanistim. Ayda bir yayinlanan programda her seferinde bir ünlü gidecegi yer hakkinda hiçbir bilgi verilmeden, hatta gözleri baglanarak uçaga bindirilip dünyanin az kesfedilmis diyarlarindan birine götürülüyor ve sanirim iki hafta boyunca o ünlünün oradaki hayat kosullarina adaptasyonunu, dogal güzelliklerini, oradaki hayat kosullarini, vs videoya çekip, ardindan tv'de yayinliyorlar.

Bu programi seyrettigimde Angola'da yasiyorduk ve Kenya'ya tayinimiz henüz çikmisti . Ünlü, süslü mü süslü bir Fransiz top model Lalibela'ya gidip, dag köylerinden birindeki bir aileye iki haftaligina konuk oldu. Aileyle öyle güzel kaynastilar ki, ayrilik sahnesi hayli acikliydi. Ama en güzeli Lalibelali ailenin reisinin mankene ülkesinde ne is yaptigini sordugunda mankenin o mahçup surat idafesiyle, nasil anlatsam meslegimi bu apayri dünya insanlarina diye karalar bagladigi andi. Neyse, aslinda ben Lalibela'dan o program sayesinde haberdar oldum ve hemen atlasi açip yerine baktim. Ayrica adini hafizama kazidim Kenya'nin kuzey komsusu Etiyopya'ya seyahatlerimizden birinde mutlaka ziyaret etmek düsüncesiyle.

Ve iste Lalibela'dayiz...Bir efsaneye göre 12.yy, Zagne Hanedan'ligi zamaninda bir prens dogar. Annesi bir gün prensin besiginin arilar ile kaplanmis oldugunu görür. Bunu prensin gelecekteki basarisina dair iyi bir isaret oldugunu düsünür ve arilar hükümdarligini taniyor anlamina gelen "Lalibela" diye bagirir. O tarihten itibaren prensin dogdugu sehir Lalibela olarak anilir".
Bu efsanenin disinda Kral Lalibela kralliginin mirasi olarak Lalibela'da yer altindaki volkanik taslari oydurtarak kiliseler yaptirir. Kudüs'e yaptigi kutsal hac gezisi bu karari vermesinde etkin rol oynar. Etiyopya ile Kudüs arasindaki müslüman topraklarindan geçerek Kudüs'e gitmek o günlerde hayli risklidir. Dolayisiyla Kral Lalibela halki için Kudüs'ü kendi topraklarinda yaratmaya karar verir.

Lalibela'nin Kudüs'ünde 11 adet kilise insa edilmis. Buna ilaveten bir mağaranin içindeki kilise de 12.si olarak kabul edilmekte. Iki tepenin kesistigi noktadaki magra oyularak yapilmis kilise. Tepelerden birinde Rahipler, digerinde de rahibeler yasiyor. Ormanlik arazide de münzevi kesisler yasiyormus. Sadece dini günlerde törenlere katilmak amaçli insan içine çikarlarmis.

Mağaradan kilise

Mağara kilisenin papazi bize kutsal dolabi açip içindeki kutsal kitabi ve diger kutsal objeleri gösterirken.

Magara kilisedeki diger bir rahip...

Daha önceki yazilarimda da bahsetmistim. Etiyopya Unesco'nun Dünya Miraslari Listesi'nde birçok sehriyle, birçok tarihi eseriyle en çok yer alan ülke. Bunlardan bir tanesi de Lalibela.

Lalibela'da gezdigimiz kiliseler;

Beta Medhane Alem - Dünyanin kurtaricisinin evi

Kilisedeki rahipler...

Beta Medhane Alem Kilisesi'ne gittigimizde ayin vardi. Ayin bitene kadar disarida dolastik ve fotograf çektik. Yukaridaki fotograf ayinden dagilan cemaat...

Beta Maryam - Meryem Ana'nin evi

Beta Maskal - Haç evi

Beta Debre Sina -Sina Dagi'nin evi

Beta Golgotha - Golgotha'nin evi

Beta Emmanuel - Emmanuel'in evi

Beta Merkorios ve Beta Gabriel-Raphael Tepesi Yunan haç seklinde olan, "Beta Giorgis - Aziz George'un evi" 12 metre yeralti kazilarak insa edilmis.

Kesislerin öldükten sonra iskeletlerinin saklandigi bölüm...

Rehberimizden bizi Lalibela'nin köylerinden birine götürmesini istedik.

Köyün erkekleri tarlada hasat yaptiklari ürünleri havaya savurup sapla bugdayi ayiriyorlardi.

Onlarla selamlasip, fotograf çektikten sonra su tasiyan iki genç kizin pesine takilip köyün yolunu tuttuk.

Pesmimize takilan köyün çocuklari arkamizdan "hello, money" diye bagiriyorlardi. Onlar da paranin tadini almislar bu küçük yasta anlasilan...

Köyde bir izzet, bir ikram. Hanimlar pek memnun oldular evlerine bir beyaz konuk oldu diye. Onlarin inanisina göre evlerine beyaz insanin gelmesi beraberinde bereket, bolluk ve mutluluk da getirirmis. Umarim öyle olur.

Su tasiyan geç kizlardan birinin evine konuk olduk.

Cocuklar saskin gözlerle evlerine konuk olan beyaz insanlara bakmaktalar...

Bu sefer ortaya sini içinde ekmek çikti, tabi yaninda kendi üretimleri birayla servis edilmek üzere. Bardak yikanmis midir? Benden önce kaç kisi içmistir? Üretim kosullari nicedir? Bu tür sorulari aklimdan bertaraf edip bu sefer büyücek bir yudum aldim biradan. Genç kiz lise birde okuyormus. Az buçuk Ingilice'si vardi, anlasmaya çalistik. Bize kiz kardesiyle kaldigi minik kulübesini, okuldaki kitaplarini, vs gösterdi.

Benim telefonumu istedi ve beni arayacagini söyledi. Ben de telefonumu ve e-mailimi verdim. Cektigim fotograflardan onlara gönderecegime söz verip, adresini almayi ihmal etmedim. Evet, tabi ki gönderdim fotograflardan. Tam Noel zamaniydi. Gerçi Etiyopyalilar Julien takvimini kullandiklarindan yeni yilli 11 Eylül, Noeli de 7 Ocak'ta kutluyorlar. Eline geçmistir umarim. Köyün en yasli teyzesini su içerken çekmistim. O fotografi da gönderdim ve gönderirken bizim için hayatimizda bir foto az bir foto fazla olmus hiçbir önemi yok, ama belki de bu o teyzenin hayatindaki ilk fotografi diye düsündüm.

Bizim için birçok sey önemini yitirmis durumda. Böyle yerleri gezerken oradaki insanlarin minik seylerle nasil mutlu olduklarini görmek insani kendine getiriyor.

Iyi de oluyor, zira arada hayata akort yapmak lazim.

Spring Roll / Cin Böregi

Vietnam, Laos karisimi arkadasim Davong ile ayni sitede oturuyoruz. Davong Nairobi Accueil kapsaminda Uzak Dogu Lezzetleri gününü basariyla gerçeklestirdikten sonra, beni ve yine ayni siteden Malezya, Hint karsimi Sheela'yi evine tekrar davet edip, bu sefer bizlere spring roll (kizartilmadan yenen, taze sebzeli çin böregi) ve sebzeli, ananasli pilav yapilisini gösterdi. Göstermekle de kalmadi, uygulatti adeta. Arada gerekli noktalari kagidima yazdim günün birinde uygularim düsüncesiyle. Uyguladim da, sonuç hayli lezzetli. Ben de spring rollari sararken esime egitim verdim, hem de uygulamali kabilinden. Hayatinda hiç dolma sarmamis biri için basariyla sardi spring rollari. Baglamaya gerek kalmadi.

Davong mutfaginda hem anlatip, hem uygularken...

Neyse konuyu fazla uzatmadan tarifleri vermeye basliyorum.

Spring roll

Malzemeler:

• 2 parça tavuk gögsü (ince, ince yol yol kesilecek)
• Coriander-Türkçe meali "kisnis" (yabancilarin alis veris yaptigi manavlarda mevcut, özellikle Istanbul'da Levent, Bebek civari)
• 1 demet taze nane
• 1 demet tatli taze feslegen (bildigimiz feslegenden biraz tadi farkli, Uzak Dogu mutfaginda kullanilirmis meger/evde normal feslegen vardi onunla denedim ben, eger tatlisini bulamazsaniz normal felegen kullanabilirsiniz)
• Soya filizi
• Salatalik (boyuna ince, ince dilimlenmis /eger salatalik büyükse önce ortadan iki parçaya ayirip sonra boyuna ince ince dilimleyin)
• Kivircik salata
• 1 kutu rice paper / pirinç yapragi (Cin böreklerinin sarildigi, pirinçden yapilmis ince yapraklar/Cin mutfagi malzemesi satan magazalarda bulmaniz mümkün)
• 1 çay bardagi pirinç (2 kasik sivi yag konmus tavada pirinçler kahverengi olana sürekli karistirilarak pisirilir/soguyunca mutfak robotundan geçirilir)

Sos malzemeleri:

• Maggi seasoning sos (marketlerde, özellikle Cin mutfagina yönelik marketlerde bulunabilir sanirim)
• Istiridye sosu
• Balik sosu
• 2 yemek kasigi seker
• 1/2 lime - sözlükte misket limonu diye tercüme edilmis/minik, yuvarlak yesil limon, hani yazin cin tonige iyi yakisan limon
• Bir avuç dolusu kirmizi aci kirmizi biber (mutfak robotundan geçirilmis)
• 3 dis sarmisak, tuz (aci bibere sarmisak ve tuzu ilave edin mutfak robotundan geçirin)
• Bir avuç yerfistigi (mutfak robotundan geçirilmis)

Sos yapilisi

Sekeri bir kasede üzerine sicak su dökerek eritin. Üzerine maggi seasoning sos, balik sosdan ikiser yemek kasigi ilave edin ve karistirin.

Tavaya 2 yemek kasigi sivi yag koyun. Yag iyice kizinca ince ince, yol yol kesilmis tavuklari tavaya ilave edin. Tavuklar hafif kahverengilesinceye kadar karistirarak pisirin. Ardindan maggi, balik ve istiridye sosu tavuga ilave edin. Iyice karistirin. Ardindan ilinmaya birakin. Tavuklar ilininca içine tavada çevirip, mutfak robotundan geçirdiginiz, kizartilmis pirinçden bir yemek kasigi kadar ekleyin.

Mutfak robotundan geçirilmis aci kirmizi biber, sarmisak karisiminindan bir tatli kasigi alip yukarida hazirladiginiz sosa ilave edin. Aciya dayanma seviyenize göre acili karisimdan daha çok veya az ilave edebilirsiniz. Bir tatli kasigi da çekilmis yerfistigindan sosa ilave edin. Sosumuz hazir. Bu sosu spring rollar hazirlandiginda bandira bandira yemek için kullanacaksiniz. Onun için kenara koyun simdilik.

Haydin spring rollarin hazirlanisina geçelim.

Malzemeler kisminda bahsettigim tüm sebzeler itinayla yikanip kurulayip, gerekenleri kesip tezgah üstünde yan yana dizin. Sebzelerin yanina az önce hazirladiginiz tavugu da ekleyin.

Fotografda görülen bezelye, havuç, sogan gibi malezemelerin bazilari sebzeli pilav içindir. Sebzeli pilav tarifi bilahare verilecektir. Fotonun solda kalan kismindakiler spring rolla aittir. Salatalik ve kivircik salata fotografa dahil edilmemistir.


Rice paper/kutunun içinde 40 adet yaprak var...

Bir derince tabaga sicak su koyun. Pirinç yapraklarini teker teker çevirerek sicak suyun içine daldirin. Her tarafinin iyice islandigindan emin olunca pirinç yapragini tabaginiza alin. Sanki bir yaprak dolma sariyormus gibi düsünün. Önce birkaç parça tavuk, üzerine salatalik dilimi, bir tutam soya filizi, birkaç yaprak kisnis, taze nane, feslegen ve en üste kivircik salatadan bir yaprak koyun ve dolma sarar gibi pirinç yapragini sarin.

Malzemenize ve açlik durumunuza göre sarmaya devam edebilirsiniz.

Spring rollar yenmeye hazir. Sosa bandira bandira yiyebilirsiniz.

Afiyet olsun...

Nairobi Accueil ve Türk Günü

Fransizca konusulan ülkelerin (francophone) vatandaslarinin toplandigi ve çesitli aktiviteler yaptigi bir organizasyon Nairobi Accueil. Hayli de aktifler. Nairobi'ye 2008 Agustos'da yerlesmek üzere geldigimizde üye olduk Nairobi Accueil'e. Neler mi yaptik simdiye kadar?

• Naivasha Hell's Gate Ulusal Park'da trekking ardi piknik. (Blogumda yazilacaklar listesinde halen yeralmakta).


• African Heritage House / Afrika Miras Evi (Bakin bunu yazmisim bile)


• Rose Farm / Gül Ciftligi (bylhy)


• Tea Farm / Cay Ciftligi (bylhy)


• Fruits et fleurs soirée / Meyve ve çiçek partisi - Nairobi Accueil'in baskaninin evinin bahçesinde düzenlenen partiye katilanlar meyve ve çiçeklerle kamufle olmustu.


• International Cuisine / Uluslararasi Mutfak örneklemelerinin degisik ülkelere mensup biz bayanlar tarafindan diger bayanlara uygulamali olarak gösterilmesi, ögretilmesi ve ardindan da hep beraber afiyetle yenilmesini kapsiyor.

Ben de geçtigimiz Aralik ayinda sirami savdim efendim. Neler mi yaptim?

• Mercimek köftesi


• Hünkar begendi


• Tel kadayif

Burada bütün dünya mutfaklarina ait malzemeyi kolayca bulmak mümkün.


Türk gününden seçme fotograflar sizlerle...
Nairobi Accueil'ün baskan yardimcisi arkadasim Raluca ile kollari sivamadan önceki son fotografimiz.



Mercimekleri minciklarken...


Masamiz hazir... Arkadaki resimde vallahi de benim parmagim yok. Angola'dan transfer...


Hünkar ile begendi yanyana...

(Soldan saga) Bir Isviçreli, bir Cezayirli, bir Romen, bendeniz, bir Kanadali, bir Fransiz adasi La Réunionlu, bir Fransiz bir masanin etrafinda toplanmislar Türk mutfaginin lezzetlerini kesfetmek üzere...



Ve final bol cevizli tel kadayifla yapildi...

Arife tarif gereksiz. Onun için sizlere Türk mutfagindan seçmelerimin tarifini vermiyorum. Ancak geçen hafta Vietnam, Lagos melezi arkadasim Davong'un evinde gerçeklestirdigi Uzak Dogu mutfagindan seçmelerin tariflerini pek yakinda sizlerle paylasacagim. Dün aksam spring roll (çin böregi, hani kizartilmayan cinsinden) ve sebzeli, yumurtali pilavini denedim. Sonuç ben yaptim diye demiyorum ama gerçekten pek basariliydi.
Nasil pirinçleri kizartiyorum, neden kizartiyorum, pilavin içine neler koyuyorum, önce hangisini pisiriyorum, sos nasil yapiliyor, hepsi detayli olarak bu blogda pek yakinda.

African Queen'cim biraz sabir, e mi?.

Resim Yarismasi

SESAN-Serbest Sanatçilar 1. Ulusal Resim Yarismasi halen 7 Mart'a kadar basvurulari kabul ediyor.

Ben de "Haydi bir cesaret!" diyerek biri Angola'dan, digeri ise Kenya'dan iki çalismami yarismaya yolladim.

Yarismaya katilan tüm çalismalari Yarisma Albüm'e tiklayarak görebilirsiniz.

Benimkiler hangileri mi?


Manyok ögüten kadinlar...
(Photoshoplarken resim kenarlarindan kirpilarak, orijinalinden küçüldü, ama neyse)

Angolali kiz...

Bu da dumani üstünde son resmim.

"Zebra puzzle"... Afrika'dan takiliyorum.

Haydi bana müsade. Yeni tablom beni bekler...

Axum devam...

Axum'un nüfusu yaklasik 70.000. Axum halki Tigrian, konustuklari dil de Tigrian Dili olarak aniliyor. Etopya'da günümüzde 83 ayri dil konusuluyor. Bunlardan Hambarik Dili Etopya'nin resmi dili.

Bu kisa bilgiden sonra gezimize devam edelim.

Sadece kilise, obeliks, vs gezerek Axum'daki yasama nüfuz etmemiz mümkün degildi. Biz de rehberimize bizi Axum'un bir köyüne götürmesini, hatta mümkünse köydeki evlerden birini ziyaret etmek istedigimizi söyledik.

Köyde tastan yuvarlak biçimde insa edilmis tipik Tigran evlerinden birinin sahibi bizi evine kabul etti.

Ev iki minik, tek katli yuvarlak tas binadan olusuyordu, biri yasam mekani, digeri mutfak ve kiler olarak kullaniliyor.

Tigranli hanimlarin evli mi bekar mi oldugu saç tarayislarindan anlasilirmis. Ev sahibi hanim saçlarini çizgi çizgi örerek ensesinde toplanmisti. Bu saç sekli evli oldugunun simgesiymis. Bekar kizlar ise kulaklarinin üstündeki saçlarini kazirlarmis ta ki evlenene kadar.

Mutfak ve kiler olarak kullanilan bina...

Diger bina, yani yasam alani...

Axum halkinin giyim sekli müslümanlarinkinden pek de uzak degil. Ince beyaz bir kumasla saçlarini ve omuzlarindan asagisini örtüyorlar. Halk çok fakir. Halkin büyük kismi tarim ve hayvancilikla ugrasiyor. Diger büyük bir kismi ise dileniyor. Fakir halkin diger bir kismi da karinlarini doyurabilmek için toprak altindan çikarttiklari tarihi parçalari satarak geçiniyor. Gerçekten bu parçalarin tarihi degere sahip olup olmadigi konusunda basta tereddüt ettik, hatta havaalaninda çikista tarihi eser kaçakçiligindan problem yasariz diye pek ilgilenmedik bile ama ardindan minik bir seramik heykel, bir sikke (eski para), bir adet sistern (kiliselerde ilk kullanilan müzik aleti), üzerinde Hz. Musa'ya gelen yahudiligin 10 emrinin figürlerle bezendigi tahta bir kitabe (bir rivayete ve antikacinin verdigi belgeye göre 200 yillikmis), eski zamanda imza yerine geçen damgalardan bir adet, vs edindik. Tabi hepsinin belgesini almayi da ihmal etmedik. Belgeniz olunca hiç problem yok, istediginizi çikartabilirsiniz Etopya'dan. Havaalanindaki antikacilar bile tarihi eser oldugunu iddia ettikleri parçalari belgeleriyle satisa sunmuslar.
Tipik Tigran köy evine misafir olduktan sonra yolumuzun üstünde ekin biçen köylülerle sohbet etmek için durduk. Bizim saç ekmegine benzeyen, injera adli pidelerinin üzeri bol baharatla pisirilmis kuru fasülyeden olusan o günlük aslarini bizimle paylasmak üzere minik yer sofralarini kurdular. Kendi yetistirdikleri arpadan ürettikleri biralarini da teneke kutu içinde bize ikram ettiler. Reddetmenin ayip olacagi düsüncesiyle sadece dudagimi deydirerek tadina bakabildim biranin. Bira konusunda yorum yok ama Etopya'ya özgü injerayi denemenizi öneririm.

Hemen kollari sivayip, ise koyuldum...

Rehberimizle injeranin tadina bakarken...

Adis Ababa'ya ilk gidisimizde tipik Etopya restoraninda injera ziyafeti... Önce eller ibrikten akan suyla yikaniyor. Ardindan temiz ellerle injeraya daliniyor. Injeranin içindekiler hayli baharatli et ve sebze yemekleri...

Axumlular...

Ve Axum'daki yegane günümüzün sonuna geldik.

Yarin sabah erkenden Lalibela'ya hareket edecegiz.

Lalibela'da görüsmek üzere...

Insanligin Besigine Yolculuk (3) - Axum

Subat sonu yeni bir Etiyopya seyahati ufukta...

Bir önceki seyahatimizin üzerinden iki ay geçmis ve ben daha hala Etiyopya'nin kuzeyinde gezdigimiz Axum ve Lalibela sehirlerini yazacagim. Tembelligimden utanç duyuyorum.

Ve iste Axum sizlerle:

18 Aralik 2008 günü sabah erkenden Addis Ababa Havaalani'ndayiz bir dönem dünyayi titreten Axum Imparatorlugu'nun bassehri, eski Ge'ez dili ve edebiyatinin merkezi, Etiyopya'nin tarihinin basladigi sehir Axum'a dogru yola çikmak üzere. Havaalaninda bir günlük rehberimiz Michael hazir ve nazir bizi bekliyor. Sadece bir gün Axum'da kalacagimiz için otelimize yerlesir yerlesmez kendimizi disari atiyoruz.
Axum Imparatorlugu'nun baslangici MÖ 2.yy civarinda basliyor ve MS 7. yy dolaylarinda Islamiyetin Arap Yarimadasi'ndan Afrika'nin dogusuna yayilmasindan sonra gerileme devrine giriyor ve yok oluyor. Axum Imparatorlugu politik, ekonomik ve askeri gücünün en sasali oldugu dönemde egemenligini deniz asiri topraklara yayiliyor. Sinirlari Arfika Kitasi'nda Misir'a, Kizil Deniz'i asarak Arap Yarimadasi'nda Yemen'e kadar genisliyor. O dönem Etiyopya sinirlari içinde bulunan, Kizil Deniz'e kiyisi olan Eritre'de Adulis bir liman sehri olarak ticarette hayli aktif rol oynuyor. Gerek kültürel, gerekse ticari açidan Misir'a Büyük Iskender'in kazandirdigi Yunan kültüründen faydalaniliyor. Sonralari, Misir Roma Imparatorlugu'nun bir parçasi oldugunda, Akdeniz ile Arabistan Yarimadasi'nin güneyi, dogu Afrika, Hindistan ve Uzak Dogu Misir üzerinden Axum Kralligi ve Kizil Deniz vasitasiyla birbirine baglaniyor. Axum Kiralligi ekonomik ve kültürel açidan bu dönemin meyvelerini topluyor. O dönemde ticaretin gelismesiyle MS 3.yy civarlarinda Axum Kiralligi kendi sikkelerini (metal para) basiyor. Roma, Iran ve Hindistan'daki Kuşhan krallıklari da ayni dönemde kendi sikkesini kullanan kralliklar. Altin, gümüs ve bronzdan üretilen ilk sikkelerin üzerinde Hristiyanlik öncesini simgeleyen, ilk ay ve günesi içeren pagan sembolleri bulunuyor. Hristiyanlik MÖ 4.yy civarinda Axum'a ulasiyor ve Hristiyanlik resmi din olarak kabul ediliyor. Halen günümüzde Axum ve bir sonraki duragimiz olan Lalibela Hristiyanligin kutsal sehirleri olarak kabul ediliyor.




Bir tepe üzerine kurulmus Aloba Pantheon Manastiri'ni uzaktan fotografliyoruz. Hali hazirda münzevi din adamlarinin barindigi manastira sadece erkekler girebiliyor ve manastira ulasabilmek için halatlarla tirmanmak gerekiyor. MS 6.yy dolaylarinda Misir, Roma, Suriye, Bizans, Dogu Roma Imp.'den 9 aziz Axum'a geliyor Hristiyanligi yaymak amaciyla. Azizler Aloba Pantheon ve Abba Likanos Manstirla'rinda bariniyorlar o dönem. Vaftizin önemini ve yapilis seklini anlatiyorlar halka.

Günümüzde Axum halkinin çogunlugu Hristiyan, Ortodoks. Halkin yaklasik % 20'si müslüman, ancak Axum'da hiç cami olmadigindan müslümanlar özgürce ibadet edemiyorlar.

Kilisenin bahçesinde ibadet eden bir müslüman...


Hz. Musa'ya gelen yahudiligin 10 emri Axum Krallarindan Medelik tarafindan Kudüs'ten getirilmis. Halen bir kilisede münzevi bir din adami tarafindan korunmakta. Kilise gezilemiyor. Kilisenin balkonunda tur atarken din adamini fotografladik sansa, genelde görmek pek mümkün olmuyormus.

Ilk duragimiz Stella Park. MÖ 4.yy'da Hristiyanlik Axum'a ulasmadan önce Axum halki halen hayattayken süslü aile mezarlarini hazirlayip üzerlerine de devasa boyutta obeliksler dikmisler.

Stela Park'daki 7 büyük obeliksden 21 metre yüksekligindeki, dört yüzünden üçü figürlerle bezeli olani dikili durmakta ayakta. Yaklasik 33,5 merte boyunda ve 517 ton agirliginda, yerde boylu boyunca uzanmis, Kral Ramhay'in kirik obeliksi ise Stella'daki en büyük olani. Bu en devasa obeliskin yerine dikilmek üzere getirildiginde bir kaza sonucu ikiye ayrildigi ve asla yerine dikilemedigi söyleniyor. Her obeliksin altinda ait oldugu aile üyelerinin mezar odalari bulunuyor. Ilginç olan kral ile diger aile efratlarinin mezar odalarinin ayni boyutta olmasi ve kralin öldügünde ailenin diger bireylerinden farki kalmamasi. Obeliksler Axum'un daglik bölgelerinden getirilen granitten yapilmis.

1930-1935 tarihleri arasinda Italya Etiyopya'yi sömürgelestirmeye çalismis, ancak basarili olamamis. Afrika'da Avrupa ülkeleri tarafindan sömürge olmayi kabul etmemis tek ülke sanirim Etopya.

Bu sömürgelestirme çalismalari döneminde Benito Mussolini'nin talebiyle 7 obelisk'den bir tanesini Italya'ya götürülmüs. Uzun müzakerelerden sonra Italya obeliski Etiyopya'ya iade etmeyi kabul etmis. Biz oradayken Italya'dan gelen obeliski yerine yerlestirme çabalari sürüyordu.

Fakir halk obeliks yaptirmaya parasi olmadigindan granitleri oymadan mezar tasi olarak kullanmislar.

Kraliçe Sheba döneminde insaa edilen Kraliçe Sheba'nin Sarayi yaklasik 40 oda, ayri büyücek bir mutfaga, dus aldiklari banyo mekanina ve halka seslendigi genis bir alana sahip.

Kral Caleb zamaninda Axum altin çagini yasiyor. Caleb yönetiminden sonra Axum Kralligi gerileme devrine giriyor. 6 yy'daki Iran Kralligi'nin o dönemde güçlenmesi ve Islamiyetin 7.yy'da Afrika Kitasi'nin dogusuna yayilmasiyla gerileme devri basliyor. Müslümanlar kisa süre içinde Kizil Deniz ticaretini ellerine geçiriyorlar. 8.yy'da Etiyopya'nin (o dönemde, simdi Eritre sinirlari içinde) liman sehri Adulis Araplar tarafindan yerle bir ediliyor. Axum Kralligi zaman içinde küçülerek 12.yy baslarinda yok oluyor.